Gotyk – francuski obraz europejskiej kultury

Architektura gotycka jest materialnym świadectwem dokonań średniowiecznych, francuskich architektów, materializacją marzeń o połączeniu piękna z monumentalizmem. Wywodzi się z rozmaitych tradycji kulturowych, religijnych i politycznych Europy, a jej obecność spaja poszczególne kraje i regiony kontynentu. Strzeliste konstrukcje ozdobione misternymi rzeźbieniami są motywem na stałe wpisanym w zróżnicowany pejzaż kulturowy naszego kontynentu.

Źródeł architektury gotyckiej należy poszukiwać w podparyskiej miejscowości Saint-Denis. W domniemanym miejscu śmierci świętego Dionizego wybudowano opactwo benedyktyńskie, które z czasem zyskało rangę ważnego ośrodka pielgrzymkowego i miejsca pochówku francuskich monarchów. Opactwo odegrało szczególną rolę w historii europejskiej sztuki, gdy jego opatem został Suger, doradca i powiernik dwóch francuskich władców.

Suger, korzystając z przychylności monarchów, zainicjował przebudowę karolińskiej bryły kościoła. Imiona zatrudnionych przez opata architektów, prawdziwych twórców stylu gotyckiego, pozostają niestety do dziś nieznane. Miejscem, w którym dokonał się architektoniczny przełom, było prezbiterium bazyliki. W nowatorskim kroku zdecydowano się na połączenie dwóch znanych wcześniej elementów architektonicznych, które nigdy nie występowały jeszcze razem – łuków i sklepienia żebrowego. Syntezę tę zastosowano w wybudowanym wówczas podwójnym obejściu chórowym. Koncepcja ta, wykraczająca poza osiągnięcia sztuki romańskiej, oznaczała zainicjowanie nowego stylu architektonicznego, który nazwano początkowo francuskim. Dzisiejsza jego nazwa została nadana przez ludzi żyjących w epoce renesansu, którzy w celu podkreślenia swej rzekomej wyższości nad poprzednikami usiłowali podkreślić i ośmieszyć barbarzyńskie korzenie „gotyckiej” tradycji architektonicznej.

Elementem stylu gotyckiego, na który należy zwrócić szczególną uwagę, są rzeźby towarzyszące zabytkom architektonicznym. Opat Suger rozpoczął swoje prace właśnie od wykonania misternej dekoracji rzeźbiarskiej zachodniej fasady.

Stworzony przez opata z Saint-Denis model fasady z trzema portalami, rozetą i bogatą dekoracją rzeźbiarską przypomina rzymski łuk triumfalny, dumnie symbolizując historyczne zwycięstwo odniesione przez opata i jego królestwo w walce o stworzenie ponadczasowego modelu piękna. W ciągu kolejnych dekad model ten ewoluował, doprowadzając w XIII wieku do powstania grupy najwspanialszych zespołów dekoracji fasadowych, wśród których niewątpliwie królują fasady katedr w Amiens, Reims i Strasburgu. Zachwycają mnogością detali rzeźbiarskich i starannością ich wykończenia, a portale zdobione są przedstawieniami łączącymi różne światy. Postaci świętych chrześcijańskich sąsiadują ze średniowiecznymi monarchami, znakami zodiaku wywodzącymi się z tradycji babilońskiej, prorokami biblijnymi i scenami z życia codziennego. Oto jesteśmy świadkami świadectwa światopoglądu średniowiecznego społeczeństwa będącego synkretyzmem pogańskich tradycji antyku i ziem barbarzyńskich oraz monoteistycznej wiary chrześcijańskiej. Te, jakże różne od siebie tradycje, splatając się w jedność w średniowiecznej sztuce, tworzą kulturę europejską, w której dziś żyjemy.

Gotycka dekoracja rzeźbiarska różni się znacząco od romańskich reliefów zdobiących ściany wcześniejszych świątyń. Figury, wtopione dotąd w mury budowli, wystąpiły o krok do przodu, zyskując trójwymiarowość i w symboliczny sposób uwalniając się z więzów architektury. Choć są w pełni ukształtowane ze wszystkich stron, nie można uznać ich za figury wolno stojące. Rzeźby są ściśle związane z elementami architektonicznymi fasady lub portalu, często wyrzeźbione wraz z nimi w jednej bryle kamienia, jak gdyby nawiązując do tradycji egipskiej.

Poszczególne postaci posiadają wspólny, ceremonialny styl, ale jednocześnie każda z nich wyróżnia się cechami indywidualnymi. Gotycka rzeźba jest kompromisem między schematycznością przedstawienia charakterystyczną dla wczesnego średniowiecza a rodzącą się pokusą przedstawiania osób w pełnej ich indywidualności.

Chociaż dla współczesnych obserwatorów rzeźby są wybitnymi dziełami sztuki i świadectwami kulturowego synkretyzmu, w zamyśle autorów ich rola polityczna miała dominować nad estetyczną. Galeria królewska na fasadzie katedry Notre-Dame w Paryżu jest rzędem figur francuskich władców ciągnącym się przez całą szerokość zachodniej fasady. Celem jej stworzenia było zademonstrowanie ciągłości władzy monarchów oraz autorytetu królestwa. Ukazanie proroków Starego Testamentu obok królów służyło połączeniu starożytnej i ówczesnej władzy w jedność. Dzięki ich wsparciu francuski władca nie musiał zabiegać o względy niemieckiego monarchy uzurpującego sobie tytuł cesarza rzymskiego. Postaci świętych, tak wyraźnie reprezentowane na fasadzie katedry Notre-Dame w Amiens, informują o licznych cnotach, które miały charakteryzować wizerunek władcy w oczach jego poddanych.

Z czasów romańskich pozostał zwyczaj przedstawiania Sądu Ostatecznego w tympanonie głównego portalu. Jednak i tu należy zauważyć poważne zmiany – apokaliptyczne stwory stały się łagodniejsze, wycofały się w tło przedstawienia, a okrucieństwo ustąpiło miejsca pięknu i harmonii.

Wśród arcydzieł gotyckiej sztuki rzeźbiarskiej warto zwrócić szczególną uwagę na Portale Królewskie katedry w Chartres, które łączą w sobie najważniejsze motywy przedstawień z profesjonalizmem warsztatu twórców.

Architektura gotycka zawdzięcza swoje znaczenie nie tylko artystycznej doskonałości, ale także historycznej roli, jaką odegrała w kształtowaniu się europejskiej kultury. W czasach opata Suger Europa Zaalpejska po raz pierwszy w historii przewyższyła osiągnięcia starożytnych kultur śródziemnomorskich w kształtowaniu sztuki. Stworzyła styl łączący najdoskonalsze osiągnięcia tych kultur z wciąż żywymi pogańskimi tradycjami ludów barbarzyńskich. Wysmukłe konstrukcje o wąskich, wysokich nawach rozświetlonych czczonym od tysiącleci tęczowym światłem wnikającym przez wielobarwne witraże odmieniły na zawsze wyobrażenie świątyni żyjące w świadomości zachodnich chrześcijan.

Gotycka sztuka trwale zapisała się w świadomości kulturowej Europejczyków jako synteza naszych rozmaitych korzeni kulturowych. Jej uniwersalny charakter uczynił ją w minionych wiekach ofiarą licznych aktów agresji ze strony przedstawicieli nowych prądów kulturowych dążących do zerwania z dawnymi tradycjami. Ikonoklaści protestanccy masowo niszczyli gotyckie kościoły w Niderlandach i na innych obszarach objętych reformacją, zaś ikonoklaści muzułmańscy pozbawili świątynie cypryjskie całej dekoracji rzeźbiarskiej. Mimo to gotyckie świątynie można spotkać dziś w całej Europie – od Portugalii na zachodzie po Cypr na wschodzie, od Włoch na południu po Norwegię na północy.

W czasie XIX-wiecznego odrodzenia nurtów historycznych w architekturze, gotyk w swej nowej, lecz uboższej formie rozprzestrzenił się na cały świat, stając się świadectwem obecności europejskiej tradycji kulturowej na wszystkich kontynentach – uniwersalnym jej nośnikiem i symbolem europejskości rozpoznawanym przez całą ludzkość.

W kolejnych wiekach pojawiały się rozmaite style w architekturze i sztuce naszego kontynentu. O ile renesans nazwać można jeszcze twórczym rozwinięciem idei zapożyczonych z antyku, kolejne style architektoniczne dążyły do uproszczenia formy, ostatecznie zaprzepaszczając szanse na stworzenie dzieła dorównującego elegancją, monumentalizmem i dbałością o detal katedrze gotyckiej, kolejni architekci zaś błądzą do dziś w poszukiwaniu doskonałych form niczym pielgrzymi po słynnym labiryncie zdobiącym posadzkę katedry w Chartres.