Pozycja ustrojowa głowy państwa we współczesnych monarchiach europejskich - cz.2.

  1. Typy monarchii

             Tradycyjnie wyróżniamy we współczesnym świecie 3 główne typy monarchii. Wykształciły się one na skutek wielowiekowych przemian, jednak trzeba zauważyć, że spotykany obecnie najczęściej model władcy ograniczonego wcale nie jest wymysłem naszych czasów. Niezależnie od poziomu demokratyzacji państwa władca na zasadzie sinusoidy raz zwiększał swoje prerogatywy (jak w przypadku Japonii w 1868r.), a innym razem je tracił  ( to samo cesarstwo po II wojnie światowej na skutek nacisków ze strony USA).

            Do wspomnianych 3 typów monarchii zaliczamy:

  1. Monarchia absolutna, która w obecnych czasach ostała się tylko w niewielkiej ilości państw. Cechuje się nieograniczoną władzą monarszą, której zapędy mogą być hamowane tylko i wyłącznie na skutek szeroko powszechnie przyjętych zasad etycznych i moralnych. Kraje takie nie posiadają Ustawy Zasadniczej, a władca stoi zarazem na czele rządu, którego ministrowie stanowią de facto Radę Królewską, będącą organem doradczo-wykonawczym. W krajach absolutyzmu monarszego nie występuje także system parlamentarny.           Współcześnie do tego typu monarchii zaliczamy wspomniane wyżej kraje teokratyczne jak Watykan, Stolica Apostolska czy Zakon Maltański, a także niektóre państwa arabskie, jak Królestwo Arabii Saudyjskiej czy Sułtanat Omanu. W przypadku tych dwóch ostatnich prawo opiera się na szariacie (arab.شريعة), czyli w wolnym tłumaczeniu „Droga prowadząca do wodopoju”. W islamie nie wyróżniamy rozdziału między prawem kanonicznym, a świeckim, szariat reguluje zatem zarówno kwestie związane z praktykami religijnymi, jak i życiem codziennym muzułmanina. Pomimo ustanowienia już w 1959r. konstytucji, jako wyjątek do miana monarchii absolutnych zaliczamy również Sułtanat Brunei, gdzie władza sułtana jest na tyle rozległa, że trudno jest w tym przypadku mówić o jakiejkolwiek konstytucyjności. Ostatnimi czasy duża grupa głównie monarchii azjatyckich (w szczególności arabskie) uległa demokratycznym trendom, uregulowała swój ustrój poprzez wprowadzenie konstytucji, tym samym stając się monarchiami kolejnego typu.
  2. Monarchia konstytucyjna jak sama nazwa wskazuje to taka, w której ustrój jest uregulowany stosowną ustawą, powszechnie mieniącą się Zasadnicza, a monarcha jest nią związany. Niemniej sama konstytucja gwarantuje znaczący udział w życiu politycznym, przede wszystkim w zakresie władzy wykonawczej i sprawowania polityki zagranicznej głowie państwa.

 

Na dzień obecny do klasycznych przykładów monarchii tego typu zaliczamy wspomniane wyżej kraje Półwyspu Arabskiego jak choćby Królestwo Bahrajnu, gdzie na skutek zmian ustrojowych z 2002r. wprowadzono dwuizbowy parlament ( 40osobowe Zgromadzenie Narodowe wybierane w powszechnych wyborach na 4letnią kadencję oraz 40osobową Radę Szury mianowaną przez króla), a także inne azjatyckie Królestwo Kambodży, które zostało restaurowane w 1993r.. Kambodża jest w tym momencie najmłodszą monarchią, której nadano demokratyczny charakter po wielu latach totalitaryzmu lewicowych republikańskich rządów Ludowej Republiki Kampuczy. Król posiada szerokie uprawnienia przede wszystkim w zakresie władzy wykonawczej, np. może w każdej chwili rozwiązać rząd, ale także w przypadku władzy ustawodawczej gdzie posiada możliwość wydawania dekretów z mocą ustawy oraz prerogatywa dotycząca veta absolutnego co do ustaw parlamentu. W przypadku monarchii konstytucyjnych nie można zapominać, iż mamy z nimi do czynienia także na gruncie europejskim. Niemniej za takowe uważa się tylko Księstwo Liechtensteinu oraz Księstwo Monako. Osoby obu książąt są nietykalne i posiadają immunitety charakterystyczne dla głów państw. Ponadto książę Liechtensteinu, zgodnie z art. 7 konstytucji, nie podlega jurysdykcji sądów i nie ponosi odpowiedzialności prawnej za swoje działania. To samo dotyczy każdego członka rodziny książęcej, który ma pełnić funkcję głowy państwa, zgodnie art. 13bis ustawy zasadniczej księstwa.  Obaj monarchowie posiadają prawo sankcji na zasadzie veta absolutnego, jednakże z uwagi na fakt, iż konstytucje gwarantują im bardzo silną pozycję we władzy ustawodawczej jest ono bardzo rzadko stosowane w przypadku Liechtensteinu i jak do tej pory nigdy w Monako. Obaj mają też prawo wydawania dekretów z mocą ustawy, a także prawo zawierania i ratyfikowania umów międzynarodowych, prawo łaski, prawo rozwiązywania rządu, a także parlamentu. Jednakże w przypadku Liechtensteinu mamy do czynienia ze specyficznym zapisem w konstytucji, który pozwala na inicjatywę społeczną, umożliwiającą w drodze referendum na obalenie monarchii. W 2003r. miała miejsce w tym kraju istotna zmiana ustawy zasadniczej, która znacząco wzmocniła wpływ głowy państwa na rządy. Liechtenstein pozostaje jedyną europejska monarchią, której prawo nie przewiduje sukcesji tronu przez kobiety. Był też ostatnim państwem na Starym Kontynencie, które przyznało płci pięknej bierne i czynne prawo wyborcze w 1984r.[1].

  1. Ostatnim typem monarchii jaki wyróżniamy zwiemy parlamentarną. Charakteryzuje się ona tym, iż w państwach, w których występuje monarcha ma niewielki wpływ na rządzenie krajem, choć częstokroć wynika to z dosłownej interpretacji konstytucji przy ignorowaniu innych czynników pozwalających mu na rozszerzenie swoich uprawnień. Jego władza częstokroć ogranicza się do kwestii ceremonialnych, jest symboliczna. W takich krajach władzę sprawuje rząd z premierem na czele, a wszystkie decyzje monarsze wymagają kontrasygnaty, co jest po części pokłosiem zasady „król nie może działać źle” co wiąże się z wyłączeniem go spod jakiejkolwiek odpowiedzialności za rządzenie. Poza Europą tego typu monarchie de facto nie występują, w zasadzie jedynymi znanymi nam przykładami są tutaj Cesarstwo Japonii i Królestwo Samoa Zachodniego. W związku z tym, iż w dalszej części swej pracy chciałbym szczegółowo przeanalizować poszczególne monarchie naszego kontynentu, w tym miejscu poprzestanę na tym.

           Współcześnie ustrój monarchistyczny zachowało 50 państw na naszym globie. Niektóre z nich jednak szerszemu ogółowi społeczeństwa mogą być nieznane. Powszechnie mało znany jest fakt, że np. Bahamy, czy Jamajka nadal pozostają królestwami, co więcej, ten ustrój obowiązuje także w Australii czy Kanadzie. Wynika to z tego, iż monarcha brytyjski wiąże ze sobą na skutek zachowania unii personalnej niemal wszystkie kraje Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Szerzej o tym w kolejnym rozdziale pracy.

 

  1. 1.   Republika współczesna
  2. Ogólna charakterystyka

            Republika jest obecnie najczęściej spotykaną formą ustroju na ziemi. Swoją dominację zawdzięcza silnym dwudziestowiecznym trendom wywodzących się głownie z  totalitaryzmu komunistycznego z jednej strony, ale także ogólnej niechęci USA do jakiejkolwiek władzy dziedzicznej, niepoddanej demokratycznej woli narodu z drugiej. W XIX wieku mieliśmy od czynienia  głównie z rzeszą nowopowstałych republik, głownie na kontynencie amerykańskim. Natomiast wiek miniony na skutek wielu wojennych zawieruch i wzmocnienia idei socjalistycznej doprowadził do unicestwienia wielu monarchii wschodnioeuropejskich, na miejsce których powstawały przede wszystkim tzw. republiki ludowe.

           W państwach ustroju republikańskiego przeważnie za głowę państwa uznaje się prezydenta. Ów urząd w odróżnieniu od instytucji monarchii z zasady jest obieralny i kadencyjny. Przy czym zdarza się, iż na skutek częstych, przede wszystkim w krajach tzw. trzeciego świata zamachów stanu władzę zawłaszcza osoba tytułująca się mianem prezydenta (głownie dla zachowania pozorów demokracji) jednakże sprawujący urząd na czas nieokreślony (chociaż niejednokrotnie przeprowadza się na ogół fałszowane wybory), częstokroć dożywotni.

            Sztandarowymi przykładami wydają się być Jemen z prezydentem Salihem, który sprawuje władzę od zarania nowopowstałej republiki w 1990r. oraz Libia, a właściwie Dżamahiryjja (arab. جماهيرية)   czyli neologizm znaczący w wolnym tłumaczeniu „ włądza ludu“ jako nazwa ustroju, będącego wedle założeń przywódcy państwa Kadafiego (rządzącego od 1969r. po odsunieciu od władzy króla Muhamada Idris al-Mahdi ) formą alternatywną dla republiki czy monarchii.

              Bardzo ciekawą formę przybrała najstarsza istniejąca republika jaką jest San Marino. Założone w 301r. n.e. jednak w pełni niezależne od końca XIIIw.  W jej historii pierwszymi dokumentami konstytucyjnymi były średniowieczne statuty. Najwcześniejsze z nich powstały między 1295 a 1302r. W kojenych wiekach były one poszerzane i modyfikowane. Niektóre ze sformułowanych wówczas przepisów przetrwały i obawiązują nawet współcześnie. Najbardziej znane (Leges Statutae Reipublicae Sanctii Marini) pochadzą z 1600r. Sankcjonowały one instytucję głowy państwa w formie dwóch, równocześnie sprawujących owy urząd Kapitanów Regentów. Wielka Rada Genralna (parlament republiki) wybiera ich na okres 6 miesięcy (1 IV oraz 1 X), posiadają uprawnienia zwołanie komisji wyborczej w celu przeprowadzenia wyborów do parlamentu, a także jego rozwiązanie; promulgowanie ustaw, dekretów i regulaminów; zarządzanie referendów oraz wiele innych reprezentatycyjnych i tradycyjnie przysługujących głowie państwa prerogatyw[2].

 

  1. Typy republik

              O ile w przypadku monarchii mogliśmy przeprowadzić podział tylko ze względu na zakres sprawowanej przez głowę państwa władzy, tak w republikach wyróżniamy dodatkowo parę innych kryteriów podziału. Jednym z nich jest sposób wyboru. W monarchiach jak już było wyżej wspomniane, poza nielicznymi wyjątkami zawsze dziedziczenie podlega sukcesji, władza jest dziedziczna. Natomiast w republikach sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Wynika to z  chęci nadania prezydentowi pewnej legitymizacji władzy, uzyskania odpowiedniego jej autorytetu, ugruntowanego poparcia u suwerena jakim jest naród.

             We współczesnych republikach głowa państwa wybierana jest wedle pięciu różnych sposobów:

  1.  Wybory powszechne, sposób bodajże najpopularniejszy, praktykowany m.in. w Rzeczpospolitej Polskiej, Federacji Rosyjskiej, Republice Słowacji czy Republice Chile. Prezydentem zostaje wybrany kandydat, który w pierwszej, bądź w drugiej  turze (spośród 2 najlepszych z pierwszej) uzyska ponad połowę wszystkich głosów obywateli biorących udział w głosowaniu.
  2. Wybory pośrednie, system charakterystyczny dla Stanów Zjednoczonych Ameryki. Obywatele nie głosują bezpośrednio na kandydata na urząd prezydencki, lecz na elektorów stanowych w liczbie odpowiadającej ilości przedstawicieli danego stanu w Kongresie. Do wyjątku od 1964r. zalicza się Dystrykt Stołeczny, będący bezpośrednio pod zarządem Kongresu. Po dokonaniu wyborów elektorzy głosują na posiedzeniach w budynku władzy ustawodawczej poszczególnego stanu na prezydenta i jego zastępcę. Głosy następnie przesyłane są do Waszyngtonu i tam komisyjnie liczone. Prezydentem zostaje kandydat, który osiągnął najlepszy rezultat.
  3. Często spotykaną formą jest także wybór prezydenta przez przedstawicieli parlamentu, jak choćby w Republice Czech, który musi uzyskać bezwzględną większość w obu izbach by zostać wybrany na 5letnią kadencję z możliwością reelekcji (mogą odbyć się maksymalnie trzy podejścia do głosowania)[3]. Podobnie jest w Albanii gdzie Zgromadzenie dokonuje wyboru prezydenta większością 3/5 głosów ogółu parlamentarzystów na 5 letnią kadencję, dopuszcza się możliwość reelekcji. W krajach gdzie stosuję się ową praktykę wyboru głowa państwa przeważnie nie pełni znaczącej roli w życiu politycznym kraju, ograniczając się tylko do funkcji reprezentacyjnych [4].
  4. Podobnym do powyżej opisanego sposobu wyboru prezydenta jest wspólne jego dokonanie przez przedstawicieli parlamentu oraz władz samorządowych. Taki system zastosowano w Republice Włoskiej oraz Federalnej Republice Niemiec.
  5.  Ostatnim ze znanych nam współcześnie sposobów wyboru   prezydenta jest ten zastosowany w Konfederacji Szwajcarskiej.  Wykształciła ona niespotykany w innych państwach system „rotacyjnego prezydenta i wiceprezydenta”, jako przewodniczącego Rady Federalnej, równocześnie pełniącego pewne funkcję reprezentacyjne na zewnątrz. Zarówno prezydenta jak i wiceprezydenta wybiera Zgromadzenie Federalne spośród członków Rady na roczną kadencję z zakazem reelekcji na następny rok. W praktyce kolejność wyboru wynika ze starszeństwa członkostwa w Radzie Federalnej[5].

           Innym z kryteriów podziału jest niewątpliwie zakres sprawowanej przez głowę państwa władzy, roli politycznej jaką odgrywa w kraju, na którego stoi czele. W tym przypadku wyróżniamy trzy klasyczne modele wykształcone w przeciągu minionych dwóch-trzech stuleci. Głównym aspektem związanym z tą kategorią jest relacja na linii prezydent-parlament.

  1.  Model parlamentarno- gabinetowy, mówimy o nim w przypadku pośledniej roli prezydenta. W krajach takich prezydent sprawuje funkcje przeważnie czysto ceremonialnych, a mimo zachowania swojej pozycji w ramach władzy wykonawczej pełni ona raczej rolę podmiotu doradczego dla szefa rządu.

Do klasycznego przykładu należy Izrael, którego rola prezydenta jest ograniczona. Pełni on funkcje przede wszystkim reprezentacyjne: uosabia państwo i jego instytucje, m.in. z tego powodu nie może opuścić kraju bez zgody rządu. Kompetencje prezydenta zostały objęte kontrasygnatą udzielaną przez premiera lub innego ministra wskazanego przez rząd. Jedyny wyjątek stanowią akty prawne związane z rozwiązaniem Knesetu.  Ponadto prezydent wykonuje inne funkcje zwyczajowo przyznane głowie państwa jak udział w prowadzeniu polityki międzynarodowej, podpisywanie ustaw, prawo łaski, czy obsadzanie niektórych stanowisk w państwie jak choćby powoływanie sędziów[6].

  1. Kolejnym modelem jaki wyróżniamy określa się jako równoważny, niekiedy pół prezydenckim. Wyróżnia go dość znacząca pozycja prezydenta, jednak uzależniona wieloma czynnikami od woli parlamentu. Duże znaczenie mają w tym przypadku umiejętności lawirowania politycznego prezydenta, posiada sporo uprawnień, które jednak niewykorzystywane zanikają one w praktyce,  jak w przypadku wielu monarchii konstytucyjnych.Klasycznym przykładem jest tutaj Republika Francuska, w której głowa państwa ma relatywnie dużą władzę, łącznie z prawem rozwiązania Zgromadzenia Narodowego, jednakże w przypadku tzw. koabitacji, czyli gdy w parlamencie większość w nim zasiadająca znajduje się w opozycji względem prezydenta, traci on wiele ze swych prerogatyw.
  2. Ostatni z omawianych tutaj modeli zwany prezydenckim charakteryzuje się znaczną rolą głowy państwa, kompetencjami usadowioną pomiędzy rolą monarchy absolutnego a konstytucyjnym. Wiąże się to z faktem, iż zazwyczaj w takich krajach prezydent stoi zarazem na czele rządu (inaczej jest w Federacji Rosyjskiej). Z zasady jest także wybierany w wyborach powszechnych w celu zwiększenia legitymizacji posiadanej władzy. Model ten wykształcił się w XVIII w. w Stanach Zjednoczonych Ameryki, gdzie w wyniku rewolucji obalono monarchię, ale z drugiej strony wprowadzono ją w jakby quasi formie poprzez skupienie szeregu uprawnień w rękach jednostki. Współcześnie najlepszym przykładem modelu prezydenckiego jest Federacyjna Republika Brazylii. Po obaleniu cesarstwa w 1889r. twórcy nowej republikańskiej konstytucji wzorowali się na ustroju USA, stworzono model jeszcze bardziej klarowny, który w obecnej formie działa od ustanowienia ostatniej zmiany z 1997r. Prezydent Republiki wybierany jest w wyborach powszechnych i bezpośrednich. Każdy kandydat na prezydenta kandyduje razem z kandydatem na wiceprezydenta na 4letnią kadencję z możliwością reelekcji. Jest kluczowym ogniwem w aparacie państwowym Brazylii. Pełni jednocześnie funkcję głowy państwa i szefa rządu, powołuje i odwołuje ministrów. Obsadza wiele stanowisk publicznych co jest bardzo znaczącym czynnikiem świadczącym o sile sprawowanego urzędu. Prezydent ma także szerokie uprawnienia z zakresu prowadzenia polityki zagranicznej i obronnej, ponadto korzysta z prawa łaski i mianuje sędziów. Inaczej niż w USA prezydent posiada inicjatywę ustawodawczą, co więcej, w szeregu dziedzin określonych w konstytucji inicjatywa ustawodawcza stanowi jego monopol. Wydaje akty wykonawcze do ustaw, a także dekrety oparte na konstytucyjnym upoważnieniu. Ponadto Kongres może upoważnić prezydenta do stanowienia tzw. ustaw delegowanych (leis delegadas), stanowiących odpowiednik dekretów z mocą ustawy w innych systemach prawnych[7]. Poza tym prezydent posiada prawo veta co do ustaw Kongresu, odrzucane bezwzględną większością głosów[8]

             Pozostałe kryterium odnosi się do długości kadencji gdzie wyróżniamy systemy jak w San Marino- 6 miesięcy, Szwajcarii rok, USA – 4 lata, Polska 5 lat, czy Jemen 7 lat. Ani dłuższych, ani krótszych kadencji się nie stosuje. Należy ponadto wspomnieć, że podobnie jak w przypadku monarchii funkcje głowy państwa w republice może sprawować organ kolegialny. Należy on jednak do wyjątków, występuje we wspomnianym powyżej San Marino, a także w swoistej formie w Szwajcarii.

             Na koniec wypada wspomnieć o odpowiedzialności republikańskiej głowy państwa. W przeciwieństwie do systemów monarchistycznych, gdzie władcy nie ponoszą żadnej odpowiedzialności, w republikach prezydenci ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną. Wiąże się to z możliwością sunięcia ich  ze sprawowanego stanowiska w razie potwierdzenia się stawianych im zarzutów zdrady stanu.

Części dalsze rozważań w kolejnych numerach miesiecznika. Zapraszamy!

[1] Ibidem, str. 62

[2] Ibidem, str. 61

[3] Krzysztof Skotnicki System konstytucyjny Czech Wydawnictwo Sejmowe Warszawa 2000 str. 38

[4] Dorota Horodyska, Edlira Lloha Konstytucja Republiki Albanii Wydawnictwo Sejmowe  Warszawa 2001 str.22

[5] Zdzisław Czeszejko- Sochacki Konstytucja Federalna Konfederacji Szwajcarskiej Wydawnictwo Sejmowe Warszawa 2000, str. 35

[6] Krzysztof Wojtyszek Konstytucja Państwa Izrael Wydawnictwo Sejmowe  Warszawa 2001 str.24

[7] Agnieszka Wojtyszek- Bonnar Konstytucja Federacyjnej Republiki Brazylii Wydawnictwo Sejmowe Warszawa 2004, str. 30

[8] Jarosław Spyra Kongres Narodowy Federacyjnej Republiki Brazylii Wydawnictwo Sejmowe Warszawa 1999 str. 35